Hayır. Sözleşme yapılmadığında yasal mal rejimi kendiliğinden uygulanır. Ancak ticari risk, yüksek borçlanma, karma aile yapıları, miras planlaması ve uluslararası malvarlığı gibi durumlarda sözleşme öngörülebilirlik, risk yönetimi ve uyuşmazlık önleme işlevi görür.

Aşırı Yararlanma (Gabin)

Q: Evlilik sözleşmesi nedir?

Eşlerin malvarlığı ilişkilerini; mülkiyet, yönetim ve tasarruf yetkilerini; borçlardan sorumluluğu ve evlilik sona erdiğinde uygulanacak tasfiye kurallarını Türk Medeni Kanunu çerçevesinde önceden belirledikleri resmî şekle tabi bir mal rejimi sözleşmesidir. Yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır; taraflar seçimlik rejimlerden birini sözleşmeyle tercih edebilir.

Q: Kimler yapabilir? Ehliyet şartı nedir?

Nişanlılar ve eşler yapabilir. Genel ehliyet kuralları geçerlidir; vesayet halinde temsil ve gerekli yerlerde vesayet makamının izni aranır. Mal rejiminin mahkemece değiştirilmesine ilişkin talepler şahsa sıkı sıkıya bağlı niteliktedir.

Q: Hangi mal rejimleri sözleşmeyle seçilebilir?

Mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığı rejimleri seçilebilir. Ayrıca yasal rejimin bazı paylaşım oranları ve hesaplama esasları, kanunun emredici sınırları saklı kalmak kaydıyla farklılaştırılabilir.

Q: Şekil şartı nedir?

Geçerlilik şekli noterde düzenleme veya onaylamadır. Şekle uyulmaması mutlak butlan sonucunu doğurur. Evlendirme memuru önündeki yazılı beyan sözleşmenin yerini tutmaz; sadece seçim beyanıdır.

Q: Sözleşme hükümlerinde neler yer almalı?

Rejim tercihi; mülkiyet, yönetim ve tasarruf yetkileri; borç sorumluluğu; aile konutu işlemleri; ziynet eşyalarının statüsü; şirket payları ve gelirlerinin niteliği; Ek-1 kişisel mal listesi; tasfiye ve hesap ilkeleri (örneğin değer artış payı) açıkça düzenlenmelidir. Üçüncü kişileri yanıltmayacak şeffaflık esastır.

Q: Aile konutu sözleşmeyle serbestçe düzenlenebilir mi?

Hayır. Aile konutuna ilişkin kanuni koruma emredicidir. Eşlerden birinin tek başına yapacağı tasarruflarda rıza şartları aranır; sözleşme bu rızaları tümüyle bertaraf edemez, yalnızca kanuna uygun tamamlayıcı hükümler içerebilir.

Q: Ziynet eşyalarının akıbeti nasıl belirlenir?

Ziynetler çoğu durumda kişisel mal sayılır; ancak kişisel kullanım veya yatırım ayrımı, zilyetlik ve ispat ilkeleri sonucu etkileyebilir. Uyuşmazlık riskini azaltmak için ziynetlerin mülkiyeti, kullanım ve iade esasları sözleşmede açıkça yazılmalıdır.

Q: Şirket hisseleri ve mesleki varlıklar düzenlenebilir mi?

Evet. Hisse veya pay devri, kâr payı, bedelsiz pay, tasfiye payı gibi kalemlerin kişisel veya edinilmiş mal ayrımı ve tasfiyedeki yansımaları sözleşmede belirlenebilir. Bu hükümler, boşanma ve üçüncü kişilere karşı sorumluluk hallerinde öngörülebilirlik sağlar.

Aşırı yararlanma (gabin), taraf edimleri arasında açık oransızlık bulunması ve bu oransızlığın, zayıf konumdaki tarafın zor durumda kalması, düşüncesizliği ya da deneyimsizliği gibi bir durumundan yararlanılarak yaratılması hâlinde, sözleşmenin iptali veya uyarlanması sonucunu doğuran koruyucu bir kurumdur. TBK 28, zayıf tarafın korunmasını amaçlar; dürüstlük kuralını ve sözleşme adaletini gözetir. Uygulamada özellikle taşınmaz satışı, şirket hissesi devri, franchise, devremülk, eser ve hizmet sözleşmelerinde gündeme gelir. .

[ez-toc]

Aşırı Yararlanma (Gabin) Nedir? TBK 28

Sözleşme serbestisinin sınırlarından biri, Türk Borçlar Kanunu m.28’de düzenlenen aşırı yararlanma (gabin) kurumudur. Gabin; bir tarafın darda kalma, düşüncesizlik veya deneyimsizliğinden yararlanılarak edimler arasındaki açık oransızlığın oluşturulması hâlinde, zarar gören tarafa sözleşmeyle bağlı olmama imkânı tanır. Korunan hukuki değer, irade serbestisinin gerçekliği ve değişim (synallagma) dengesinin asgari adaletidir. İptal yoluna gidildiğinde, sözleşmenin tasfiyesi sebepsiz zenginleşme kuralları çerçevesinde işler; ayrıntı için bkz. Sebepsiz Zenginleşme

Aşırı Yararlanmanın Unsurları Ve İspat Ölçütleri

Objektif unsur (açık oransızlık): Edimler arasında sözleşme anındaki rayiçlere göre göze çarpan ölçüde dengesizlik bulunmalıdır. Dengesizlik, kaba bir matematik hesabın ötesinde, edimin nitelik–risk–yararlanma imkânı üçlüsüyle birlikte değerlendirilir.
Sübjektif unsur (yararlanma): Karşı tarafın darda kalma, düşüncesizlik veya deneyimsizliğini bilerek/ bilmesi gerekirken bilmeden istismar etmesi aranır.
Zaman boyutu: Değerlendirme kuruluş anına sabitlenir; sonradan ortaya çıkan piyasa dalgalanmaları tek başına gabin yaratmaz; bu tip uyum sorunları TBK 138 “aşırı ifa güçlüğü/uyarlama” alanına girer. (Kira–bedel uyarlaması tartışmaları, kira hukukunda ayrıca ele alınır.)

İspat, ilke olarak zarar görene aittir; ancak belirgin dengesizliklerde kanı ispat yükünü fiilen tersine çevirecek güçte karine oluşturabilir.

Gabinin Sonuçları, Süre Ve Tasfiye

Zarar gören taraf, iptal veya aşırı yararlanma oranında indirim (tenkis) seçeneklerinden birini kullanabilir. Hukuki işlem ehliyetine sahip tarafın iptal hakkı hak düşürücü süreye bağlıdır: dürüstlük kuralıyla bağdaşır gecikmesiz başvuru ve makul süre içinde dava/def’i. İptal hâlinde edimler geri verilir; iade, çoğu kez sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre gerçekleştirilir.

Gabin – Hile – Hata – Aşırı İfa Güçlüğü Ayrımı

Gabin vs. hile (aldatma): Hilede irade, yanlış tasavvur altında oluşturulur; gabinde ise irade doğru bilgiyle kurulmuş görünse bile denge adaleti bozulmuştur.
Gabin vs. hata: Temel hata, iradenin esaslı unsurunda yanılmayı ifade eder; gabin, edimler dengesindeki “fahiş bozulma + istismar” şartını arar.
Gabin vs. TBK 138: Sonradan ortaya çıkan olağanüstü değişikliklerde çözüm uyarlama/bozma iken; gabin kuruluş anı dengesizliğini hedef alır.
Tüketici sözleşmeleri bağlamında haksız şart–gabin temasının yargısal denetim boyutu ve görev ilişkisi için bkz. Tüketici Mahkemesi ve Görevleri

Uygulama Alanları: Tüketici İşlemleri, Devremülk, Eser–Hizmet Sözleşmeleri

Gabin iddiaları tüketici sözleşmeleri (özellikle devremülk/devre tatil satışları), eser–hizmet ve arka arkaya satış ilişkilerinde sık görülür. Örneğin agressif pazarlama altında yapılan devremülk/devre tatil sözleşmelerinde, ekonomik–bilgi asimetrisinin neden olduğu fahiş bedel–değer makası tipiktir. İlgili sektör pratiği ve fesih/iptal süreçleri için bkz. Devremülk İptali Davası
Eser sözleşmelerinde ise (ör. onarım–tadilat), asgari teknik iş kapsamı–bedel korelasyonu ve iş sahibinin deneyimsizliği sıkça tartışma konusudur.

Gabin Davasında Usul, Görev Ve Delil

Görev, tarafların sıfatına ve işleme göre belirlenir; tüketici işlemlerinde Tüketici Mahkemesi, diğer hâllerde Asliye Hukuk/Asliye Ticaret gündeme gelir (ayrıntı için bkz. Tüketici Mahkemesi ve Görevleri linki yukarıda). Delil rejiminin omurgası bilirkişi (rayiç–piyasa analizi), sözleşme öncesi belgeler (teklif–tanıtım–mesafeli satış içerikleri), ödeme kayıtları ve pazarlama süreçlerine ilişkin verilerden oluşur. Fazla ödenen bedellerin tahsili adımında sebepsiz zenginleşme/istirdat kesişimi için bkz: www.ayboga.av.tr

Yargıtay Kararlarıyla Aşırı Yararlanma (Gabin)

Açık Oransızlık Önce Saptanır, Ardından Zayıflıktan Yararlanma İncelenir

Satımda gabin iddiasında mahkeme önce satış tarihindeki rayiç ile sözleşme bedeli arasında açık nispetsizlik bulunup bulunmadığını bilirkişiyle belirlemeli; ancak fahiş fark var ise müzayaka/düşüncesizlik/deneyimsizlik unsurlarına ve karşı tarafın yararlanma kastına geçmelidir.
Künye: Yargıtay 1. HD, 24.11.1976, E.1976/10536, K.1976/11572.

Sözleşmenin Kurulduğu Andaki Koşullar Esastır; Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesinde Gabin Uygulanmaz

Gabin değerlendirmesi kuruluş anını esas alır. Ölünceye kadar bakma sözleşmesinde bakıma muhtaç kişinin yaşam süresi belirsizliği nedeniyle karşı edimin tespiti mümkün olmadığından gabin hükümleri uygulanamaz.
Künye: Yargıtay 1. HD, 04.06.1982, E.7801, K.7420.

Gabin İlke Olarak İki Tarafa Borç Yükleyen Sözleşmeler İçindir; Çok Taraflı İşlemlere Kıyasen Uygulanabilir

Gabin esasen tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde uygulanır; çok taraflı sözleşmelere kıyasen uygulanması mümkündür. Tek tarafa borç yükleyen sözleşmelerde kural olarak gabin hükümleri işletilmez.
Künye: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 24.01.1973, E.971/1-376, K.24.

Fahiş Dengesizliğin Somutlaşması İçin İçtihatlarda Eşikler Gelişmiştir

Gabin yargılamasında Yargıtay, “açık oransızlık” ölçütünü somutlaştırmak amacıyla kararlarında sayısal eşiklere de değinmiş; ancak her olayın koşullarını ayrıca değerlendirmiştir.
Künye: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 06.11.1974, E.973/1-976, K.1146.

Edim Kıymeti Sözleşme Tarihine Göre Bilirkişice Belirlenir; Gabin Çeşitli Sözleşme Türlerinde Uygulanır

Satım, kira, hizmet gibi tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde gabin uygulanabilir; edim kıymetleri mutlaka sözleşme tarihi esas alınarak bilirkişice saptanmalıdır.
Künye: Yargıtay 1. HD, 30.01.1979, E.1978/13268, K.1979/999; Yargıtay 1. HD, 26.04.1979, E.1979/2670, K.1979/5555.

Örnek Şablon • TMK m.202 ve Devamı

Mal Ayrılığı Sözleşmesi Örneği (Noter Düzenleme)
Düzenleme Şeklinde Evlilik Sözleşmesi (Mal Ayrılığı)

Noterde düzenleme için kullanıma uygun, yerleri doldurulabilir örnek metin. Bilgilendirme amaçlıdır; somut dosyaya göre hukukî görüş ve kontrol gerekir.

DÜZENLEME ŞEKLİNDE EVLİLİK SÖZLEŞMESİ (MAL AYRILIĞI)
Tarih–Yevmiye: …/…/20… – ……… | Yer: ………… Noterliği

Taraflar

A Eşi: Ad Soyad (TCKN …), Doğum T.: …/…/…. , Adres: ……………
B Eşi: Ad Soyad (TCKN …), Doğum T.: …/…/…. , Adres: ……………

Madde 1 – Mal Rejimi Seçimi ve Yürürlük

Taraflar, TMK m. 202 ve devamı uyarınca evlilik birliği içinde mal ayrılığı rejimini seçtiklerini; sözleşmenin evliliğin kurulmasıyla yürürlüğe gireceğini kabul ederler.

Madde 2 – Mülkiyet, Yönetim, Yararlanma, Tasarruf

Her eş kendi malvarlığı üzerinde tek başına malik olup yönetim—yararlanma—tasarruf yetkisine sahiptir. Kanunî istisnalar dışında diğer eşin rızası gerekmez.

Madde 3 – Borçlardan Sorumluluk

Her eş kendi borçlarından şahsen sorumludur; diğer eş kanunun açıkça öngördüğü hâller dışında sorumlu tutulamaz.

Madde 4 – Kişisel Mallar

Miras, bağış, manevi tazminat ve şahsa sıkı sıkıya bağlı haklardan doğan kazandırmalar kişisel maldır; ilgili eş bunlar üzerinde münhasır yetkilidir.

Madde 5 – Aile Konutu

Aile konutu üzerindeki işlemlerde TMK m. 194 koruması saklıdır. Ayrıntılar için bkz. Aile Konutu.

Madde 6 – Katkı/Değer Artış Payı Rezervi

Bir eşin diğer eşe ait malın edinilmesine/iyileştirilmesine/korunmasına yaptığı katkılar bakımından katkı ve değer artış payı talepleri saklıdır; bu talepler boşanmanın fer’i olmayıp bağımsız ileri sürülebilir.

Madde 7 – Üçüncü Kişilere Etki ve Muvazaa Yasağı

Sözleşme kanunun öngördüğü ölçüde üçüncü kişilere hüküm ifade eder. Alacaklı zararına yapılan kazandırmalar geçersizdir; İİK çerçevesinde iptali istenebilir.

Madde 8 – Ek-1 Kişisel Mal Listesi (İhtiyarî)

Taraflar bu sözleşmeye Ek-1 olarak kişisel mallar envanterini ekleyebilir; beyan niteliğindedir, kanunî karineler saklıdır.

Madde 9 – Uyuşmazlıkların Çözümü

Uyuşmazlıklarda Türk hukukunun emredici hükümleri uygulanır; görevli ve yetkili mahkeme Aile Mahkemeleridir.

Madde 10 – Şekil ve İrade Beyanı

Sözleşme TMK m. 205 uyarınca noterde düzenleme şeklinde yapılmış; taraflara okunmuş, anlaşılmış ve özgür irade ile imzalanmıştır.

A EŞİ – Ad Soyad – İmza

B EŞİ – Ad Soyad – İmza

Noter Onayı: …………………………………………………………………………………………………………………………

Uyarı: Bu metin örnek şablondur. Her somut olay için profesyonel hukukî danışmanlık alınmalı ve noter uygulamasındaki teknik şartlar ayrıca gözetilmelidir.

#malAyrılığı #evlilikSözleşmesi #aileHukuku #TMK202

SSS

Evlilik Sözleşmesi (Mal Rejimi Sözleşmesi) Sık Sorulan Sorular

Tanım, şekil, zamanlama, ehliyet, aile konutu, ziynet ve şirket payları dâhil en sık sorulan 14 kritik soru.

1) Evlilik sözleşmesi nedir?

Eşlerin malvarlığı ilişkilerini; mülkiyet–yönetim–tasarruf yetkilerini, borçlardan sorumluluğu ve evlilik sona erdiğinde uygulanacak tasfiye kurallarını TMK çerçevesinde önceden belirledikleri resmî şekle tabi bir mal rejimi sözleşmesidir. Yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır; taraflar seçimlik rejimlerden birini sözleşmeyle tercih edebilir.

2) Zorunlu mudur?

Hayır. Sözleşme yoksa yasal mal rejimi kendiliğinden uygulanır. Ancak ticari risk, yüksek borçlanma, karma aile yapıları, estate planning ve uluslararası malvarlığı gibi durumlarda sözleşme; öngörülebilirlik, risk yönetimi ve uyuşmazlık önleme işlevi görür.

3) Ne zaman yapılabilir?

Evlenmeden önce veya evlilik devam ederken yapılabilir. Evlendirme memurluğuna verilen adi yazılı beyan yalnız rejim türünün seçimi içindir; ayrıntılı hükümler için noter düzenlemesi gerekir. Kural olarak geçmişe etkili sonuç doğurmaz.

4) Kimler yapabilir? Ehliyet şartı nedir?

Nişanlılar (evlenmeden önce) ve eşler (evlilik sırasında) yapabilir. Genel ehliyet kuralları geçerlidir; vesayet hâlinde temsil ve gerekli yerlerde vesayet makamı izni aranır. Mal rejiminin mahkemece değiştirilmesine dair talepler şahsa sıkı sıkıya bağlı niteliktedir.

5) Hangi mal rejimleri sözleşmeyle seçilebilir?

Mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığı rejimleri seçilebilir. Ayrıca yasal rejimin bazı paylaşım oranları ve hesaplama esasları, emredici sınırlar saklı kalmak kaydıyla farklılaştırılabilir.

6) Şekil şartı nedir?

Geçerlilik şekli noterde düzenleme veya onaylamadır. Şekle uyulmaması mutlak butlan sonucunu doğurur. Evlendirme memuru önündeki yazılı beyan sözleşmenin yerini tutmaz; sadece seçim beyanıdır.

7) Sözleşme hükümlerinde neler yer almalı?

Rejim tercihi; mülkiyet–yönetim–tasarruf; borç sorumluluğu; aile konutu işlemleri; ziynet statüsü; şirket payları ve gelirlerinin niteliği; Ek-1 kişisel mal listesi; tasfiye ve hesap ilkeleri (ör. değer artış payı) açıkça düzenlenmelidir. Üçüncü kişileri yanıltmayacak şeffaflık esastır.

8) Aile konutu sözleşmeyle serbestçe düzenlenebilir mi?

Hayır. Aile konutuna ilişkin kanunî koruma emredicidir. Eşlerden birinin tek başına yapacağı tasarruflarda rıza şartları aranır; sözleşme bu rızaları kaldıramaz, yalnız kanuna uygun tamamlayıcı hükümler içerebilir. Ayrıntılar için Aile Konutu.

9) Ziynet eşyalarının akıbeti nasıl belirlenir?

Ziynetler çoğu durumda kişisel mal sayılır; ancak “kişisel kullanım–yatırım” ayrımı, zilyetlik ve ispat ilkeleri sonucu etkileyebilir. Uyuşmazlık riskini azaltmak için ziynetlerin mülkiyeti, kullanım ve iade esasları sözleşmede açıkça yazılmalıdır.

10) Şirket hisseleri ve mesleki varlıklar düzenlenebilir mi?

Evet. Hisse/pay devri, kâr payı, bedelsiz pay, tasfiye payı gibi kalemlerin kişisel/edinilmiş mal ayrımı ve tasfiyedeki yansımaları sözleşmede belirlenebilir. Bu hükümler boşanma ve üçüncü kişilere karşı sorumluluk hâllerinde öngörülebilirlik sağlar.

11) Sözleşme üçüncü kişilere karşı etkili midir?

Tescil kural olarak aranmaz; sözleşme üçüncü kişilere de sonuç doğurabilir. Ancak alacaklıların korunması ve muvazaa yasağı saklıdır. Alacaklı zararına yapılan kazandırmalar iptal davasına konu olabilir; dürüstlük kuralı ve şeffaflık önemlidir.

12) Sözleşme değiştirilebilir veya kaldırılabilir mi?

Evet; aynı resmî şekle uyularak değiştirilebilir veya kaldırılabilir. Değişikliklerin geriye etkili olması kural olarak kabul edilmez. Olağanüstü mal rejimi sonrası eski rejime dönüşte alacaklı korumasına ilişkin sınırlamalar ayrıca gözetilir.

13) İptal sebepleri nelerdir?

Şekle aykırılık, ehliyetsizlik, emredici kurallara aykırılık, irade sakatlığı (yanılma, aldatma, korkutma), hakkın kötüye kullanılması ve alacaklılardan mal kaçırma kastı gibi hâllerde hükümsüzlük/iptal söz konusu olabilir; genel ve özel koruma normları birlikte uygulanır.

14) Boşanma hâlinde nasıl işler?

Tasfiye, seçilen rejim hükümlerine göre yapılır. Mal ayrılığında herkes kendi malvarlığıyla ayrılır; ancak katkı/değer artış payı iddiaları gündeme gelebilir. Yasal rejimde katılma alacağı hesaplanır; tasfiye çoğu kez boşanma davasından bağımsız usulde yürür.

#evlilikSözleşmesi #malRejimi #aileHukuku #aileKonutu

Aşırı Yararlanma (Gabin) – TBK 28